آموزشیمقالات

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

اساس تصویربرداری دریافت نور است. برای گرفتن یک عکس ما باید نور را به صفحه حساس به نور برسانیم که می تواند یک فریم فیلم یا یک سنسور دیجیتال باشد. برای این منظور ما باید هم میزان نوری که به این صفحه می رسد را کنترل کنیم و هم میزان حساسیت این صفحه را نسبت به نور. در این مجموعه سه قسمتی قصد داریم از نور صحبت کنیم، و اینکه چطور لنز و دوربین به کمک هم میزان نوردهی را کنترل می کنند.

«نوردهی» در عکاسی به میزان نوری گفته می شود که به صفحه حساس به نور دوربین می تابد. در هر صحنه، صرفنظر از طبیعی یا مصنوعی بودن نور موجود، مقدار مشخصی از نور به سوژه می تابد. مقدار این نور بر حسب چهار فاکتور متفاوت است: شدت نور، مدت تابش نور، فاصله بین منبع نور و سوژه، و اصلاحاتی که روی نور انجام می شود. قبل از پرداختن به نوردهی مختصری راجع به نور و این چهار فاکتور صحبت می کنیم.

نور از این جهت جالب توجه است که هم ویژگی های امواج انرژی و هم ذرات را در خود دارد. این ویژگی دوگانه موج – ذره ای نور بر نحوه عملکرد آن در خارج و داخل دوربین و لنز تأثیر می گذارد.

شدت یا میزان درخشندگی نور: یک منبع نور در حقیقت از خود فوتون گسیل می کند. هر قدر تعداد فوتون های تابیده شده از یک منبع نور یا فوتون های منعکس شده از یک شیء بیشتر باشد، آن منبع یا شیء درخشان تر است. یک عکس روشن تر در حقیقت از سنسور یا قطعه فیلمی ساخته می شود که مورد اصابت فوتون های بیشتری قرار گرفته است. در مقابل یک عکس تاریک تر در معرض فوتون های کمتری قرار گرفته است.

مدت تابش نور: خورشید منبع دائمی نور است، برای فرار از آن می توانید یا به طرف دیگر زمین بروید! (: یا به سایه ای پناه ببرید. منابع نور مصنوعی مثل چراغ ها را می توان روشن و خاموش کرد. هر قدر مدت تابش یک منبع نور طولانی تر شود، تعداد فوتون هایی که توسط دوربین دریافت می شوند نیز بیشتر می شود.

فاصله: (چه بخواهیم و چه نخواهیم، عکاسی با ریاضیات ارتباط نزدیک دارد. این مقاله هم مجبور است گریزی به علم ریاضیات بزند. پس اگر به این مبحث علاقه ندارید اجازه دهید پیشاپیش از شما عذرخواهی کنیم!) هر چه به منبع نور نزدیک تر باشید، می توانید فوتون های بیشتری را توسط دوربین دریافت کنید. و هر قدر منبع دورتر باشد، دوربین فوتون های کمتری جمع آوری می کند. خیلی سخت نبود، نه؟ خب، حالا اگر مسافتتان از منبع نور دو برابر شود چه؟ حتما می گویید تعداد فوتون ها نصف و میزان نور هم نصف می شود؟ نه! بنابر «قانون مربع معکوس» با دوبرابر کردن فاصله منبع نور، مقدار نور یک چهارم می شود. چرا؟ چون اینجا فقط فاصله مطرح نیست، بلکه صبحت از مساحت است. نور پس از تابیده شدن از بیشتر منابع نور (به جز لیزرها)، پراکنده می شود. بنابراین نور یک لامپ در فاصله دو متری چهار برابر نور همان لامپ از فاصله چهار متری خواهد بود.

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
قانون مربع معکوس در مورد نور

نوردهی در عکاسی

اصلاحات روی نور: ابزار و تجهیزات فراوانی برای تعدیل و تصحیح نور وجود دارد که می توان از آنها برای کنترل و هدایت نور طبیعی و مصنوعی استفاده کرد. شما نمی توانید نور خورشید را تعدیل کنید، اما ابرها قطعا می توانند این کار را بکنند. ضمن اینکه می توانید از سوژه بخواهید در سایه قرار گیرد، یا خودتان سایه ایجاد کنید. بازتابنده ها (Reflectors)، پراکنده سازها (Diffusers)، و فیلترهای ژلاتینی (Gels) تنها چند نمونه از ادواتی هستند که می توانید برای اصلاح نور از آنها استفاده کنید.

اندازه گیری نور

خب، حالا که فهمیدیم چطور می شود مقدار نور را کم و زیاد کرد، باید کمیتی را برای نور تعریف کنیم تا بتوانیم شدت آن را اندازه گیری کنیم، دوربینمان را متناسب با آن تنظیم کنیم و بعد این تنظیمات را تغییر دهیم تا عکسمان روشن یا تاریک شود. همین تنظیمات عکس است که ما را به مفهوم «مقدار نوردهی» (Exposure Value) یا همان EV میرساند که گاهی هم به آن استاپ (Stops) می گوییم.

شدت نور همان روشنایی نور است، اما حتی اگر بتوانیم عددی را برای روشنایی تعیین کنیم، باز هم این تعیین کمیت برایمان جذابیتی ندارد، چرا که دوربین ها می توانند در هر نوری، حتی در تاریکی عکسبرداری کنند. چیزی که برای ما مهم است تعیین یک مقدار اولیه است تا وقتی تنظیمات دوربین را تغییر می دهیم بفهمیم که این تغییرات چه تأثیری روی نوردهی می گذارند و اگر به اصلاحاتی نیاز دارد، این اصلاحات چطور باید انجام شوند

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی

به زبان ساده، «نوردهی کافی» برای یک تصویر را می توان با مقدار اولیه EV0 مشخص کرد. وقتی یکی از تنظیمات دوربین را تغییر می دهیم تا تصویر تاریک تری داشته باشیم، EV منفی می شود. در تصویر روشن تر EV مثبت می شود. اینجاست که آن مقادیر کمّی که قبلا گفتیم به کار می آیند. EVها عددهای مشخصی هستند که ما بتوانیم به کمک آنها میزان تغییرات از EV اولیه را حساب کنیم.

هدف از نوردهی این است که ما مقدار مشخصی از نور را به درون دوربین و لنز هدایت کنیم تا بتوانیم تصویری از سوژه بگیریم که متناسب با سبک هنری مورد نظرمان باشد. یادتان باشد نگفتیم هدف «نوردهی کافی» است. عکاسی یک هنر است، و اگر بخواهید می توانید برای بیان بهتر سبک هنری تان تصاویری بگیرید روشن تر (با نوردهی بیش از حد یا overexposed) یا تاریک تر (با نوردهی ناکافی یا underexposed)، پس فکر نکنید هر عکس و تصویری که می گیرید باید حتما «نوردهی کافی» داشته باشد. در ادامه این مقاله زمانی که به واژه “کافی” بر می خورید می توانید آن را مقتضی با سبک عکاسی و تصویربرداری خودتان تعبیر کنید.

پس کاری که مد نظر شماست، این است که دوربین یا لنزتان را طوری تنظیم کنید که مقدار درستی از نور وارد دستگاه شود و عکسی را خلق کند که شما می خواهید. برای کنترل نور، شما به سه تنظیمات مختلف در داخل دوربین دسترسی دارید. دو راه برای کنترل میزان نوری که وارد دوربین شده و بر صفحه حساس به نور می تابد (دیافراگم و سرعت شاتر)، و یک راه هم برای کنترل حساسیت این صفحه (ISO).

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی

برای معرفی این تنظیمات به زبان ساده تر بهتر است آنها را با عناصر مشخصی از چشم انسان مقایسه کنیم. دیافراگم مثل مردمک چشم عمل می کند که باز می شود و با انقباض قطر دهانه خود مقدار نور ورودی به چشم را محدود می کند. سرعت شاتر مثل پلک زدن می ماند، با این تفاوت که پلک ها معمولا هنگام بیداری باز هستند. حال تصور کنید پلک هایتان را قبل از بستن، برای یک لحظه باز می کنید تا تصویری را در ذهنتان ثبت کنید. این عمل مشابه عمل یک شاتر در دوربین است. و بالاخره، ISO شبیه به حساسیتی است که سلول های استوانه ای و مخروطی پشت چشم نسبت به نور دارند.

تقریبا در تمام دوربین هایی که دارای دیافراگم، سرعت شاتر و ISO تغییرپذیری هستند، امکان کنترل دستی این تنظیمات وجود دارد. در دوربین ها و لنزهای SLR قدیمی این امر با استفاده از حلقه تنظیم دیافراگم و دکمه مدرج تنظیم سرعت شاتر ممکن بود. البته در بیشتر دوربین های امروزی هم می توانید به طور دستی دیافراگم، سرعت شاتر و ISO را تغییر دهید. اگر یاد بگیرید که چطور و چه موقع باید این تنظیمات را تغییر دهید، در عکاسی حرفه ای تر خواهید شد و کنترل بیشتری روی تصاویرتان خواهید داشت.

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی

دیافراگم (Aperture)

دیافراگم میزان گشودگی لنز است. دیافراگم در بعضی از لنزها ثابت است، اما در بیشتر لنزها برای کنترل حجم نور ورودی به داخل لنز، دیافراگم قابل تغییر است. تنظیم دیافراگم به وسیله دریچه ای انجام می شود که از تیغه های روی هم افتاده تشکیل شده و می توان با باز کردن یا بستن آن میزان نور ورودی به درون لنز را کنترل کرد. میزان گشودگی تأثیر دیگری هم روی عکس دارد، چون دریچه دیافراگم زاویه نور وارد شده به درون لنز را هم تغییر می دهد.

درست مثل مردمک چشم شما، دریچه دیافراگم هم باز و بسته می شود تا مقدار نوری که وارد لنز می شود را کنترل کند. برای به دست آوردن عکسی با نوردهی کافی، باید کمیتی را برای اندازه گشودگی تعریف کنیم تا بتوانیم با استفاده از این کمیت میزان نوردهی عکسمان را مطابق میلمان تغییر دهیم.

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی

نسبت گشودگی دیافراگم یک لنز به اندازه لنز – گفتیم نسبت نه اندازه – را «عدد f» یا «f استاپ» یا «نسبت کانونی» یا «نسبت f» یا «دیافراگم نسبی» می گویند. حال از هر عنوانی که برای آن استفاده کنید، مقادیر مربوط به دیافراگم به صورت فاصله دار در مقادیر نوردهی (EV) یا استاپ ها قرار می گیرند.

مزیت تعیین مقدار برای EVها این است که می توانیم از این اندازه ها برای تنظیم هر سه فاکتور نوردهی یعنی دیافراگم، سرعت شاتر و ISO استفاده کنیم. وقتی شیوه مقدار دهی مربوط به هر سه فاکتور یکی باشد، راحت تر می توانیم آنها را به طور همزمان یا مستقل از هم تغییر دهیم.

فرمول عدد دهی به گشودگی لنز از این قرار است: f استاپ = فاصله کانونی تقسیم بر قطر دیافراگم موثر لنز. احتمالا اندازه های مربوط به f استاپ را در فواصل یک استاپی روی بدنه لنز یا به صورت دیجیتالی در داخل دوربین و نمایش یافته روی نمایاب یا نمایشگر LCD دیده اید.

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی

هر چه این عدد کوچک تر باشد، میزان گشودگی بیشتر است. بنابراین لنزی که قطر عدسی و بدنه آن بزرگتر باشد با داشتن f استاپ کوچکتر گشودگی بیشتری خواهد داشت. شاید اعداد درج شده روی لنز یا دوربین شما کمی متفاوت با تصویر بالا باشد؛ لنزهای دستی قدیمی تر معمولا در فوصال ۱/۲ استاپی “کلیک” می کنند. این اعداد روی یک نمایشگر دیجیتالی، مثلا عدد f/3.3، نماینده نسبت های ۱/۲ استاپی و ۱/۳ استاپی هستند. اما برای ساده شدن این مقاله ما فقط روی استاپ های کامل (فواصل یک استاپی) مطالعه می کنیم.

برمی گردیم سراغ فیزیک و ریاضیات تا ببینیم f استاپ ها چطور میزان نوردهی را تغییر می دهند: اگر شما دوربینتان را روی f/8 بگذارید و بعد دریچه دیافراگم را تا f/5.6 بازتر کنید میزان نور ورودی به لنز را دوبرابر کرده اید. تغییر از f/8 به f/4 حجم نور را چهار برابر می کند. حرکت از f/11 به f/16 حجم نور را نصف می کند.

متوجه چیز عجیبی نشدید؟ وقتی ما از f/8 به f/4 می رویم یعنی اندازه گشودگی لنز را دو برابر می کنیم. درست است؟ پس چرا وقتی اندازه گشودگی دو برابر می شود، حجم نور ورودی چهار برابر می شود؟ بله، دلیلش همان «قانون مربع معکوس» است که گفتیم.

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی

فرمول مساحت دایره عبارتست از عدد پی ضربدر مربع شعاع. با چند محاسبه ساده متوجه خواهید شد که اگر شعاع دایره (دیافراگم) را دو برابر یا نصف کنید، مساحت آن را متعاقبا به چهاربرابر افزایش یا به یک چهارم کاهش داده اید، درست مشابه چیزی که درباره شدت نور و رابطه آن با مسافت گفتیم.

وارد کردن این اطلاعات عددی به سیستم EVها خیلی ساده است. وقتی دیافراگم را طوری تغییر دهیم که در نتیجه آن حجم نور دو برابر یا نصف شود یعنی مقدار نوردهی را به اندازه یک EV یا یک استاپ تغییر داده ایم. پس وقتی تنظیمات دیافراگم را از f/16 به f/11 می برید، نتیجه آن می شود یک ۱EV+، چون شما مقدار نوری که وارد لنز می شود را دو برابر کرده اید. تغییر از f/16 به f/8 میزان گشودگی را دوبرابر و حجم نور را چهار برابر می کند، به این ترتیب، تغییر نوردهی معادل ۲EV+ می شود. ساده بود، نه؟

حال که راجع به ارتباط دیافراگم و نوردهی گفتیم، اجازه دهید راجع به «اثرات ناخواسته» تغییر دیافراگم هم صحبت کنیم. در واقع تغییر دیافراگم با دو اثر ناخواسته همراه است. تغییر اندازه دریچه دیافراگم، علاوه بر اینکه بر میزان نور ورودی به لنز تأثیر می گذارد، بر وضوح تصویر هم اثر گذاشته و یکی از چند عاملی است که بر «عمق میدان» نیز تأثیر دارد.

«عمق میدان» به عنوان مسافتی در نظر گرفته می شود که بین نزدیک ترین و دورترین اشیائی که در محدوده فوکوس تصویر قرار گرفته اند وجود دارد. بدون عمق میدان، صفحه کانونی نازک لنز مشکلاتی را برای عکاسی ایجاد می کند. مثلا فکر کنید موقع عکسبرداری از یک شخص، فقط نوک بینی او در فوکوس باشد و باقی صورتش کاملا محو شود. عمق میدان اجازه می دهد صفحه کانونی عمق را دریافت کند.

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی

عمق میدان به دیافراگم لنز، فاصله کانونی لنز، فاصله بین سوژه و دوربین، و عامل دیگری به نام «دایره اغتشاش» بستگی دارد. با توجه به بحث این مقاله، ما فقط از رابطه عمق میدان و دیافراگم صحبت می کنیم. بسته به نوع دوربین یا لنز، اگر دیافراگم را روی عریض ترین تنظیمات خود بگذارید، محدوده صفحه کانونی را تا فاصله بسیار کوچکی تقلیل داده اید. از این ویژگی می توانید در ترکیب بندی های خلاقانه عکاسی استفاده کنید به خصوص در عکاسی کلوزآپ و ایجاد پس زمینه های محو هنگام عکسبرداری پرتره

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی

البته یادتان باشد که گاهی ترکیب لنز و دوربین اجازه تولید عمق میدان کم مطابق میلتان را به شما نمی دهد، پس فکر نکنید که صرفا با گذاشتن دریچه دیافراگم در گشوده ترین حالت خود، می توانید عکس هایی با عمق میدان بسیار کم بگیرید. و اما گذاشتن دریچه دیافراگم روی فشرده ترین تنظیمات آن، عمق صفحه کانونی را گسترش داده و اجازه می دهد محدوده بزرگتری از تصویر در وضوح کامل باشد. از عمق میدان بالا برای گرفتن تصاویر منظره ای استفاده می شود.

نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم
نوردهی در عکاسی – قسمت اول: دیافراگم

نوردهی در عکاسی

دیافراگم نه تنها بر حجم نور ورودی به لنز که بر زاویه ورود پرتو نور به داخل لنز هم اثر می گذارد. یعنی نور هنگام عبور از کنار تیغه های دریچه دیافراگم کمی خم می شود. این خم شدن نور را «پراش» (Diffraction) می گویند که یکی از مشخصه های امواج نوری است.

وقتی شما دریچه دیافراگم را منقبض می کنید، در حقیقت این پراش نور را به مرکز تصویر نزدیک تر می کنید. بسیاری از عکاس ها که تازه با مبحث دیافراگم آشنا می شوند، فکر می کنند که کلید افزایش وضوح تصویر داشتن یک دیافراگم کوچک است، دلیلش هم اثری است که دیافراگم روی عمق میدان می گذارد. اما این درست نیست و دلیلش هم پراش نور است. درست است که با کوچک کردن دیافراگم عمق میدان بالا می رود، اما با این کار پراش نور هم در تصویر افزایش می یابد که خودش باعث از دست رفتن وضوح می شود.

در ضمن، حتی با وجود طراحی های رایانه ای و دقت بالایی که امروزه در ساخت تجهیزات عکاسی اِعمال می شود، هنوز لنزی وجود ندارد که هیچ نقصی نداشته باشد. به دلیل اشکالات موجود در عدسی ها، و رفتار نور پس از خم شدن، اغلب لنزها اشکالات بصری ایجاد می کنند که تأثیر منفی روی عکس دارند.

زمانی که دریچه دیافراگم را در بازترین حالت خود قرار می دهید، بیشترین مقدار نور و همراه با آن، بیشترین اشکالات بصری را وارد لنز می کنید. وقتی تنظیمات لنز را چند استاپ پایین بیاورید یا دریچه دیافراگم را کمی ببندید، این اشکالات بصری کم می شوند. از آن طرف همانطور که گفتیم، کوچک کردن دریچه دیافراگم، مشکل خم شدن پرتو نور و پراش را به همراه می آورد. حد وسط این تنظیمات، یعنی جایی که از اشکالات بصری کاسته شده و پراش نور هم قابل کنترل است، به عنوان «نقطه مطلوب» لنز شناخته می شود که بسته به طراحی لنز معمولا در محدوده بین f/4 و f/11 است. در این نقطه مطلوب دیافراگم لنز بهترین عملکرد خود را از حیث وضوح، کاهش اشکالات بصری و ایجاد یک عمق میدان متوسط خواهد داشت.

پس به طور خلاصه، دیافراگم علاوه بر کنترل حجم نوری که وارد لنز می شود، بر عملکرد لنز از لحاظ وضوح و عمق میدان نیز تأثیر می گذارد. در قسمت بعدی این مقاله راجع به «سرعت شاتر» با شما صحبت خواهیم کرد.

منبع

برچسب ها

رسول عابدین

کارشناس کامپیوتر ، سخت افزار و نرم افزار و شبکه، علاقمند به سئو، عاشق هنر هستم یه وقتایی هم عکاسی میکنم تفریحی همچنین یه علاقه خاصی هم به نقد و بررسی و مقایسه دوربین های دیجیتال دارم.

نوشته های مشابه

یک نظر

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بستن
بستن